W południowo-zachodniej części Ciechanowa, na niewielkim wzniesieniu zwanym Farską Górą, stoi jeden z najciekawszych przykładów późnogotyckiej architektury sakralnej na Mazowszu. Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny to świątynia z pierwszej ćwierci XVI wieku, która przez stulecia pełniła rolę głównego kościoła parafialnego miasta. Miejsce to przyciąga nie tylko swojąarchitekturą, ale też burzliwą historią – od sejmików szlacheckich, przez zniszczenia wojenne, aż po przekształcenie w… piekarnię wojskową.
Co ciekawe, kościół powstał w dość nietypowej lokalizacji. Kiedy na początku XV wieku Ciechanów przeniesiono około 900 metrów na północ, bliżej zamku książęcego, teren przyszłej fary pozostał poza nowym układem miejskim. To właśnie na tym wzniesieniu, z dala od rynku, wzniesiono świątynię, która miała służyć mieszkańcom przez kolejne wieki.
- unikalna architektura późnogotycka
- burzliwa historia sejmików szlacheckich
- zniszczenia i odbudowy
- niezwykłe lokalizacyjne położenie
- ciekawe detale rzemieślnicze
Historia budowy i burzliwe dzieje świątyni
Budowa murowanego kościoła rozpoczęła się przypuszczalnie między 1511 a 1525 rokiem, prawdopodobnie w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni zniszczonej w pożarze w 1476 roku. Prace prowadzono etapami – najpierw wzniesiono prezbiterium i zakrystię z fundacji książąt mazowieckich, a dopiero w drugiej ćwierci XVI wieku przystąpiono do budowy nawy głównej i części zachodniej. Przy realizacji mogli uczestniczyć mistrz Maciej Baran, odnotowany w dokumentach z 1522 roku, oraz murarz Jan. Ukończoną budowlę konsekrował dopiero w 1551 roku biskup płocki Andrzej Noskowski.
Świątynia szybko stała się nie tylko miejscem kultu, ale też centrum życia społecznego i politycznego. To tutaj odbywały się sejmiki szlachty mazowieckiej, które często kończyły się awanturami, a nawet zabójstwami. Cechy rzemieślnicze – krawiecki i kupiecki – otrzymały przywilej grzebania swoich zmarłych w kaplicach bocznych w zamian za pokrywanie kosztów ich utrzymania.
W 1807 roku opuszczony i zdewastowany kościół zajęły wojska napoleońskie, urządzając w nim piekarnię polową. Podczas tego epizodu spłonęło całe wnętrze wraz z wyposażeniem – straty były tak poważne, że przez kilkadziesiąt lat świątynia nie mogła pełnić funkcji sakralnych.
Wcześniej, bo już w 1657 roku, kościół ucierpiał podczas wojen szwedzkich, a kolejne zniszczenia przyniosły walki na początku XVIII wieku. Remont przeprowadzono dopiero w 1781 roku staraniem księdza Macieja Rydzewskiego, ale nie był on wystarczający. Na początku XIX wieku dach był w tak złym stanie, że w 1804 roku zaprzestano odprawiania nabożeństw, a życie parafialne przeniesiono do pobliskiego kościoła augustianów.
Architektura – gotyk z mazowieckimi akcentami
Kościół zbudowano z cegły w wiązaniu flamandzkim, z użyciem głazów narzutowych w podmurówce. To typowa technika dla Mazowsza – solidna, trwała, choć może mniej efektowna niż w wielkich świątyniach Pomorza czy Małopolski.
Bryła świątyni jest trójnawowa, pseudobazylikowa, co oznacza, że nawa główna niewiele wystaje ponad boczne. Najciekawszym rozwiązaniem architektonicznym jest para wysokich kaplic po obu stronach korpusu, tworzących rodzaj ramion transeptu. To pierwsze tego typu rozwiązanie w polskiej architekturze gotyckiej. Północna kaplica Męki Pańskiej zachowała oryginalną późnogotycką formę, podczas gdy południową kaplicę św. Anny przebudowano w 1840 roku w stylu neogotyckim.
Prezbiterium wzniesiono niżej niż nawę i zakończono prostą ścianą wschodnią. Od północy przylega do niego zakrystia z skarbcem, pierwotnie wielokondygnacyjna. Charakterystyczne są gotyckie, bogato zdobione szczyty ceglane, które nadają budowli pionowy, wznoszący się charakter.
Obecny wygląd wnętrza to w dużej mierze zasługa Stefana Szyllera, wybitnego architekta przełomu XIX i XX wieku. To on zaprojektował efektowne sklepienia gwiaździste, które zastąpiły wcześniejsze konstrukcje. W dawnej zakrystii, dziś kaplicy Matki Boskiej, zachowało się sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Całościowy obraz zaburza nieco obniżony pod koniec XIX wieku dach pokryty blachą.
Co warto zobaczyć we wnętrzu
Większość wyposażenia pochodzi z XIX i XX wieku – efekt licznych zniszczeń i remontów. Ale są elementy, które przetrwały wieki i zasługują na uwagę.
W kruchtach – głównej i północnej – stoją dwie granitowe kropielnice z XVI wieku, pamiętające czasy świetności świątyni. W nawie wisi krucyfiks z pierwszej połowy XVII wieku, wzorowany na jeszcze starszym, piętnastowiecznym.
Na lewym filarze nawy głównej można zobaczyć późnogotycką płytę nagrobną Stanisława Szczurzyńskiego, właściciela wsi Szczurzyn, zmarłego w 1556 roku. Płaskorzeźba przedstawia rycerza w zbroi, a wokół biegnie napis antykwą. W narożach widnieją herby: Ostoja (lub Przegonia), Pobóg, Lubicz i Prawdzic – świadectwo szlacheckich koligacji.
Przy południowej ścianie nawy bocznej znajduje się nagrobek Michała i Marii Mieszkowskich z 1861 roku – pozostałość po dawnym cmentarzu przykościelnym. Na uwagę zasługuje też łacińska tablica z 1644 roku, ufundowana przez Aleksandra Przedwojewskiego, kasztelana lubaczowskiego, ku czci jego rodziców.
Polichromie we wnętrzu wykonał w 1920 roku Władysław Drapiewski, a wystrój kaplicy Matki Boskiej zaprojektował Wiktor Zin – znany architekt i konserwator zabytków.
Neogotycka dzwonnica na Farskiej Górze
Nieopodal kościoła, na szczycie grodziska zwanego Farską Górą, stoi charakterystyczna neogotycka dzwonnica wzniesiona w 1889 roku. Zastąpiła ona wcześniejszą, drewnianą konstrukcję z XVII wieku. Obok niej znajduje się figura Matki Boskiej z tego samego okresu.
Warto zwrócić uwagę także na zabudowania przykościelne: neorenesansową plebanię z 1890 roku (nadbudowaną w 1979), dom parafialny z 1910 roku oraz drewnianą organistówkę. Całość tworzy zwartą kompozycję, charakterystyczną dla mazowieckich zespołów parafialnych.
Dla kogo to miejsce
Kościół Narodzenia NMP zainteresuje przede wszystkim miłośników gotyckiej architektury i historii Mazowsza. To świątynia, która mimo licznych przebudów zachowała swój późnośredniowieczny charakter i pozwala wyobrazić sobie, jak wyglądało życie religijne i społeczne szesnastowiecznego miasta.
Warto zajrzeć tu także podczas zwiedzania Ciechanowa – miasto ma kilka innych ciekawych zabytków, w tym ruiny zamku książąt mazowieckich, więc można połączyć zwiedzanie w jedną trasę. Rodziny z dziećmi mogą potraktować wizytę jako element lekcji historii na żywo, zwłaszcza że opowieści o napoleońskiej piekarni czy szlacheckich awanturach potrafią rozbudzić wyobraźnię.
Informacje praktyczne – jak zwiedzać
Kościół jest czynną świątynią parafialną, co oznacza, że zwiedzanie możliwe jest poza godzinami nabożeństw. Najlepiej przyjść w dni powszednie w godzinach przedpołudniowych lub popołudniowych, unikając czasu mszy świętych. Wstęp jest bezpłatny, choć zawsze mile widziana jest dobrowolna ofiara na utrzymanie zabytku.
Kościół znajduje się przy ulicy księdza Piotra Ściegiennego, w południowo-zachodniej części Ciechanowa. Z centrum miasta można dojść pieszo w około 10-15 minut. Dla zmotoryzowanych dostępne są miejsca parkingowe w okolicy. Na zwiedzanie samego kościoła warto przeznaczyć około 20-30 minut, a jeśli chce się obejrzeć także dzwonnicę i okolice Farskiej Góry – około godziny.
Ciechanów leży przy drodze krajowej nr 7 (trasa Warszawa-Gdańsk), więc dojazd z różnych części Polski nie sprawia problemu. Z Warszawy to niecałe 90 kilometrów – można tu dojechać samochodem w nieco ponad godzinę lub skorzystać z regularnych połączeń autobusowych i kolejowych.